BismilahiRahmaniRahim. In syaa Allah akan dibahas materi tentang isim lima.
Imam Ibnu Malik bersyair:
قال ابن مالك: وَارْفَعْ بَوَاوٍ وانْصِبَنَّ بِالأَلِف # واجْرُرْ بِيَاءٍ مَا مِنَ الأسْمَا أَصِفْ # منْ ذَاكَ ذُو إنْ صُحْبَةً أَبَانَا # وَالْفَمُ حَيْثُ الْمِيمُ مِنْهُ بَانَا # أَبٌ أخٌ حَمٌ كَذَاكَ وَهَنُ # والنَّقْصُ فِي هذا الأَخِيرِ أَحْسَنُ # وَفِي أبٍ وَتَالِيَيْهِ يَنْدُر # وَقَصْرُهَا مِنْ نَقْصِهِنَّ أَشْهَرُ # وَشَرْطُ ذَا الإعْرَابِ أنْ يُضَفْنَ لا # لِلْيَا كَجَا أخُو أبِيكَ ذَا اعْتِلاَ
1. Ta’rif Isim Lima (تعريف أسماء الخمسة)
Tidak jauh dari namanya, isim lima yaitu isim yang hanya berjumlah lima lafadz yaitu:
- أبو (Ayah)
- أخو (Saudara laki-laki)
- حمو (Ipar dari sisi suami)
- فمو (Mulut)
- ذو (Kepunyaan)
Sebagian Ulama Nahwu seperti Imam Ibnu Malik menambahkan lafadz هَنُو (alat pital), sehingga disebut dengan istilah isim sittah seperti tertera pada bait alfiyah di atas.
Perhatikan contoh isim lima pada kalimat berikut:
أَبُوْكَ مُدَرِّسٌ مَاهِرٌ
أخُوْكَ طَالِبٌ مُجْتَهِدٌ
حَمُوكَ طَبيبٌ مشهُوْرٌ
أنت ذو إرادةٍ قويةٍ
يَفْحَصُ الطَّبِيْبُ فَامَكَ
2. Tanda ‘Irab Isim Lima
Isim lima memiliki tanda ‘irab far’i, yakni berupa huruf yaitu:
- Rafa’ dengan tanda wawu
- Nashab dengan tanda alif
- Khafad/jar dengan tanda iya
جَاءَ أَبُوْكَ / رَأَيْتُ أبَاكَ / أَعْجَبْتُ بأبِيْكَ
Bapamu telah datang / Aku melihat bapakmu / Aku terpesona dengan bapakmu
Keterangan:
- Mahal ‘irab lafadz أَبُوْكَ yaitu marfu’ sebagai fa’il dengan tanda ‘irab huruf wawu, sebab isim lima.
- Mahal ‘irab lafadz أبَاكَ yaitu manshub sebagai maf’ul bih dengan tanda ‘irab alif, sebab isim lima.
- Mahal ‘irab lafadz أبيك yaitu majrur dengan tanda iya, sebab isim lima.
3. Syarat Berlakunya 3 Tanda ‘Irab Isim Lima
Tanda ‘irab isim lima di atas berlaku apabila memenuhi syarat berikut:
- Bentuk isim lima mesti tetap mufrad (tunggal), bukan tastniyah maupun jamak. Jika tidak, maka tanda ‘irabnya dengan harakat asli yaitu: rafa’ dengan dhammah, nashab dengan fathah, dan majrur dengan kasrah.
Dalam bentuk jamak seperti kata آباءِ pada Ayat Al-Quran berikut:
قوله تعالى يَا أَيّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آبَاءَكُمْ وَإِخْوَانكُمْ أَوْلِيَاء. سورة التوبة ٢٣
آبَاءَكُمْ: مفعول به منصوب وعلامته الفتحة وهو مضاف، وكم: مضاف إليه
- Bentuk isim lima mesti tetap mukabbar (tidak ditashgir/perkecil). Jika ditashgir menjadi bentuk أُبَيٌّ (bapak kecil), atau أُخَيٌّ (saudara kecil), tanda ‘irabnya dengan dhammah, fathah, kasrah). Seperti:
جاء أُخَيُّكَ
Saudara kecilmu telah datang
- Isim lima mesti idhafat, baik kepada isim dzahir maupun dhamir. Jika tidak, maka tanda ‘irabnya dhammah, fathah dan kasrah, seperti:
خَالِدٌ لَهُ أخٌ
Kholid mempunyai saudara
- Idhafatnya isim lima bukan kepada Iya Mutakallim.
Apabila idhafatnya kepada huruf iya mutakallim, tanda ‘irabnya dengan dhammah, fathah dan kasrah yang semuanya muqaddarah (diperkirakan), seperti:
جاء أََخِي
Saudaraku datang
رأيْتُ أََخِي
Aku melihat saudaraku
أعجَبْتُ بِأََخِي
Aku kagum dengan saudaraku
4. Ketentuan Isim Fu (فو)
Lafadz فو apabila dianggap isim lima, huruf mim mesti dibuang, seperti:
فَمٌّ -» فُوْ
nya. Contoh:
فُوكَ نَظِيْفٌ / يَفحصُ الطّبيبُ فَاكَ / يَنْظُرُ الطّبيبُ إلى فيْكَ
Namun apabila dianggap bukan isim lima, tanda ‘irabnya berubah menjadi harakat, seperti:
فَمُكَ نَظِيْفٌ / يَفحصُ الطّبيبُ فَمَكَ / يَنْظُرُ الطّبيبُ إلى فَمِكَ
5. Contoh Cara Meng’irab Isim Lima
جاء أخوك : فاعل مرفوع وعلامة رفعه الواو لأنه من الأسماء الخمسة
رأيت أخاك : مفعول به منصوب وعلامة نصبه الألف لأنه من الأسماء الخمسة
مررت بأخيك : اسم مجرور وعلامة جره الياء لأنه من الأسماء الخمسة
وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِّنَ النَّاسِ يَسْقُونَ وَوَجَدَ مِن دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ ۖ قَالَ مَا خَطْبُكُمَا ۖ قَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّىٰ يُصْدِرَ الرِّعَاءُ ۖ وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ. سورة القصص ٢٣
وَأَبُونا : الواو حالية ومبتدأ مرفوع بالواو لأنه من الأسماء الخمسة
وَاذْكُرْ أَخَا عَادٍ إِذْ أَنذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقَافِ وَقَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِن بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ. سورة الأحقاف ٢١
أَخا : مفعول به منصوب بالألف لأنه من الأسماء الخمسة وهو مضاف
فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ. سورة المائدة ٣٠
أَخِيهِ : مضاف إليه مجرور بالياء لأنه من الأسماء الخمسة
Wallahu’alam. Semoga bermanfaat
اللهم إني أسألك علما نافعا وعملا متقبلا ورزقا طيبا
Referensi:
انظر: كتاب القواعد التطبيقية في اللغة العربية
[نديم حسين دعكور]، ص ٤٠٤
انظر: كتاب شرح الآجرومية – محمد حسن عبد الغفار
[محمد حسن عبد الغفار]، ج ٥, ص ١١
انظر: كتاب النحو الواضح في قواعد اللغة العربية
[علي الجارم]، ج ١, ص ١٨٣





Responses (2)